Համո Սահյան

   
               ՏԱՐ ԻՆՁ,ԺԱՄԱՆԱԿ

     Առ քո թևերին, տար ինձ, ժամանակ,
     Ես ետ մնալուց շատ եմ վախենում:
     Հուշերից որքան հեռու եմ կենում,
     Մեկ է, կապում են թևերս նրանք:

     Ակնթարթի մեջ դու կուլ ես տալիս
     Այնպիսի մի նոր հավիտենություն,
     Որ խոսքս հազիվ հասած բերանիս,
     Դառնում է արդեն խորին հնություն:
   
     Դուրս հանիր ինձ այս մթին կիրճերից,
     Որ քեզ հասկանամ և ինձ ճանաչեմ:
     Փրկիր ինձ այս խուլ ախ ու ճիչերից,
     Տուր ինձ քո ոգին, որ ես շառաչեմ:
   
     Տուր ինձ քո ոգին, որ ես շառաչեմ,
     Որ ես դադարեմ հանդարտ հոսելուց,
     Ինձնից խոսելուց քեզնից չամաչեմ,
     Ինձնից չամաչեմ քեզնից խոսելուց:
   
     Տուր ինձ քո ոգին, քո միտքը ներհուն,
     Առ ինձ հանճարեղ քո տարերքի մեջ,
     Որ չմոլորվեմ քո ոլորտներում
     Եվ իմ հոգու բարդ տիեզերքի մեջ:
   
     Պարզեցրու, զտիր խոհերն իմ խառնակ,
     Առ քո թևերին, տար ինձ, ժամանակ:

Համո Սահյանի <<Տար ինձ ժամանակ>> բանաստեղծությունն արտահայտում է մարդու վախը ժամանակի նկատմամբ: Բանաստեղծը նշում է ,որ ինքը վախենում է ետ մնալ ժամանակից,կյանքի ընթացքից և ապրել անցյալով՝ անցյալի հուշերով:Նա ցանկանում է քայլել ժամանակին համահունչ և ժամանակից թևեր է խնդրում՝ ճախրելու համար:
Ես կարծում եմ, որ հաճախ մեր մտքերը, երազանքները, անցյալի քաղցր կամ ցավոտ հիշողությունները ստիպում են մեզ կորցնել ժամանակի զգացողությունը, ապրել հուշերով՝այն ակնթարթներով, որոնք այդքան հարազատ և թանկ են մեզ համար: Բայց ժամանակը սրընթաց առաջ է շարժվում և մենք պետք է փորձենք քայլել նրան համահունչ՝թողնելով ետևում մեզ համար թանկ անցյալը, հուշերը և երազանքները...

                          ՀՈԳՆԵԼ ԵՄ

     Հոգնել եմ արդեն հանդարտ հոսելուց,
     Իմ մտքերի հետ մթնում խոսելուց,
     Սեթևեթ խոսքից, սեթևեթ սիրուց
     Հոգնել եմ արդեն:
   
     Հոգնել եմ թաքուն ալեկոծվելուց,
     Առ ու ծախի մեջ այսքան փորձվելուց,
     Կշտամբանքներով ռմբակոծվելուց
     Հոգնել եմ արդեն:
   
     Հոգնել եմ արդեն զուր թափառելուց,
     Սուտ կուռքերի դեմ մոմեր վառելուց,
     Ամեն պարողի ծափահարելուց
     Հոգնել եմ արդեն:
   
     Հոգնել եմ ամեն հովից թեքվելուց,
     Հոգուս մեջ հոգուս ցավը հեգնելուց,
     Ինքս իմ ստվերից ահաբեկվելուց
     Հոգնել եմ արդեն:
   
     Հոգնել եմ հոգնած մարդկանց օգնելուց,
     Կրկնված երգերն անվերջ կրկնելուց,
     Հոգնել եմ նաև այսքան հոգնելուց,
     Հոգնել եմ հոգնել:

Այս բանաստեղծության մեջ Համո Սահյանը պատմում է, թե որքան է հոգնել տարբեր երևույթներից կյանքում: Նա նշում է,որ հոգնել է մարդկանց օգնելուց,  մարդկային կանոններով ապրելուց, կեղծիքից և արտաքին աշխարհի այլ տհաճ երևույթներից: Այս ամենից զատ նա հոգնել է նաև իր սեփական մտքերից, սեփական մտքերի դեմ պայքարից, իր ներսում տիրող  խառնաշփոթից  և  հոգեկան ցավից: Եվ այս ամենի արդյունքուն նա հոգնել է նույնիսկ հոգնելուց:
Իսկապես երբեմն մենք այնքան ենք հոգնում մեզ շրջապատող աշխարհից, մարդկանցից, երևույթներից և մեր սեփական մտքերից, որ այդ ամենի արդյունքում հոգնում ենք անդադար հոգնելուց:

        ԴՈՒՔ ԼԱՎՆ ԵՔ, ՄԱՐԴԻԿ
   
     Աշխարհում միշտ բաց են եղել
     Դռներս կրնկի վրա...
     Ելնողին չեմ ասել՝ արի՛,
     Մտնողին չեմ ասել՝ գնա՛։
     Իմ ձեռքին ինչ որ ունեցել,
     Բոլորը բաշխել եմ ձրի՝
     Եվ հացի պատառը վերջին,
     Եվ վերջին կաթիլը ջրի։
   
     Բաշխել եմ եղածի չափով,
     Չեմ ցրել, բաշխել եմ, մարդիկ...
     Երբեմն բուռ-բուռ եմ բաշխել,
     Երբեմն հատիկ առ հատիկ։
   
     Բաշխել եմ կրակ ու կորով,
     Ժպիտներ, ուժ ու ժամանակ,
     Թե մեկից մի բան եմ խնայել,
     Իմ ցավն եմ խնայել մենակ։
   
     Բաշխել եմ ինչ որ աշխարհում
     Տրվում է միայն մեկ անգամ,
     Ու որքան առատ եմ բաշխել,
     Դժգոհ եք եղել դուք այնքան։
   
     Ասել եք, խոսել, բողոքել
     Եվ անգամ նախանձել, որ կամ,
     Կոչել եք դժկամ ու դժնի,
     Ժլատ եք կոչել ինձ անգամ...
   
     Առել եք և՛ բախտ, և՛ բաղձանք,
     Եվ կյանքս ծվեն առ ծվեն,
     Եվ ինձնից առածի տեղակ
     Հոգսեր ու ցավեր եք տվել։
   
     Որքան էլ ինձնից հեռացել,
     Դուք ինձ միշտ եղել եք մոտիկ,
     Մարդիկ, ինձ շատ եք չարչարել,
     Բայց էլի դուք լավն եք, մարդիկ։
   
     Բայց էլի դուք լավն եք, մարդիկ,
     Ասում եմ որերորդ անգամ,
     Առանց ձեզ ոչ միայն ապրել,
     Ես մեռնել չեմ կարող անգամ։

Համո Սահյանի այս բանաստեղծությունը իմ ամենասիրելի բանաստեղծություններից է: Հեղինակը դիմում է մարդկանց, պատմում է որ իր ողջ կյանքի ընթացքում սիրել է  բոլոր մարդկանց, բաժանել իր նյութական ունեցվածքը նրանց, բացել է իր տան դռները բոլորի առաջ և իր վերջին ունեցածը բաժանել է մարդկանց: Նա ասում է, որ բացել է նաև իր հոգու դռները մարդկանց առաջ, բաժանել է  այն ամենը, ինչ  տրվում է մեկ անգամ՝ սերը, հարգանքը, սեփական ուրախությունն ու դրական հույզերը: Բայց անկախ ամեն ինչից մարդիկ շարունակ բողոքել են նրանից, վատաբանել նրան, անշնորհակալ վերաբերմունք են ցուցաբերել իր հանդեպ և ցավ են պատճառել նրան:
Ես լիովին համաձայն եմ հեղինակի հետ: Մենք պետք է օգնենք և սիրենք մարդկանց առանց փոխադարձ սպասումների, քանի որ մարդկային էությունը անշնորհակալ է: Մենք պետք է օգնենք մարդկանց սեփական հոգու հանգստության  համար և անկախ  նրանց վերաբերմունքից պետք է շարունակենք սիրել մադկանց,քանի որ կյանքի գլխավոր իմաստը միմյանց և աշխարհի նկատմամբ սերն է:

eTwinning

eTwinning is a European schools electronic community collaboration  , where teachers and learners participating countries,  as individuals, and groups can register and use the eTwinning online tools, virtual environments to meet each other, exchange experiences and ideas to implement, acquire teamwork skills, develop knowledge of foreign languages ​​and computer skills, conduct online training and other educational programs. General organization of the work environment is eTwinning portal (etwinning.net). The portal is available in 25 languages​​, has 170 000 members, is implemented in the 5324 draft: Portal tools enable users to easily search and find partners to develop projects, to exchange experiences, share ideas and immediately began the work site.
«ETwinningplus» - is «eTwinning» - in part to the expansion of the European neighborhood. The program includes six European neighbour countries: Armenia, Azerbaijan, Georgia, Moldova and Ukraine, which are part of the Eastern Partnership, and Tunisia, which is the European Mediterranean Partnership.  In ArmeniaThe eTwinning work is coordinated by the National Center for Educational Technologies.
In March 2013, from Armenian 7 provinces and Erevan 22 schools, including "MkhitarSebastatsi" Institution, officially joined the eTwinning Plus program.
Institution of being a member of eTwinning community, in addition to the projects (1.2, 3), also participated in the 2013 September 13-15 AGHVERAN organized in inspection training, May 17-19, 2014 seminar devoted teachers organized an international meeting-consultation.
" eTwinningplusArmenia" program will continue in the new year and new opportunities are expected to be. Particularly
going to be "mid-level English Language (Intermediate)» distance course, which may be registered in eTwinning Portal not teaching English teachers (50 people)
going to "Media tools within the most successful eTwinning projects for" distance course, which may be registered in the eTwinning portal for all teachers (25 people).
That’s all about project and future work.

I make my future

I make my future

NORA1.-Do you choose your future profession and what is it?

SUSANNA-Yes, I have chosen translation.

NORA- Who did help you to make your decision?

SUSANNA-Nobody helped me, I did it myself.

NORA-Do you like any other proffesions?

SUSANNA-Yes,for example phisologyst.

NORA-Which are your favorite languages?

SUSANNA-English,Russian and German.

NORA-And which language did you choose for your profession?

SUSANNA-For now English,but in university I’m going to study German and maybe Chinese too.

NORA-Why did you choose this profession and not other?

SUSANNA-Because I love to translate different text, for me it’s interesting and it’s one part of my life.

NORA-Your profession is connected to travelling,what countries would you like to visit?

SUSANNA-I would like to travel in Great Britan and to China.

ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ

1) (5-2x)(x²+9)≤0

Քանի որ x²+9>0,ապա լուծում ենք 5-2x≤0 հավասարումը,պատասխանում ստանում ենք միջակայք

-2x≤-5

x≥=2,5

Պատ՝.x€ [2,5;+∞)

2) |5x-16|≤9

{5x-16≤9

{5x-16≥-9

Մոդուլով հավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է  դիտարկել՝2 դեպք և լուծել անհավասարումը համակարգի տեսքով:

3)log₂(x-5)≤3    x-5>0

x-5≤9            3>5

x≤14                 x€(5;14]

Լոգարիթմով անհավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է լոգարիթմի հիմքը տեղափոխել անհավասարման մյուս կողմում տրված տվի աստիճան և լուծել ստացված պարզ անհավասարումը:

4)5^3x+5≤0,2

5^3x+5 ≤5^-1

3x+5≤-1

3x≤-6

x≤-2

x€(-∞;-2]

Այս անհավասարումը լուծելու համար անհրաժեշտ է անհրաժեշտ է անհավասարման երկու կողմերը բերել նույն հիմքի,ապա լուծել աստիճանում ստացված հավասարումը:

5))√x-2<2

x-2<4

x<6

x€(-∞;-6)

Արմատով անհավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է անհավասարման երկու կողմերը բարձրացնել աստիճան՝ազատվելով արմատից,ապա լուծել այն:

ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ

 ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ

1) 5(x-3)+3(2-4x)=12

5x-15+6-12x=12

-7x=21

 x=-3

Հավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է բացել փակագծերը,կատարել նմանանդամների միացում,կրճատումներ,հայտնիները հավաքել  հավասարման մի կողմում,անհայտները՝մյուս կողմում,ապա հաշվել արժեքը:

2) |0,5x-7|=0,5

{0,5x-7=0,5         {0,5x=7,5   {x=15

{0,5x-7=-0,5        {0,5x=6,5   {x=13         Պատ՝. [13,15]

Մոդուլով հավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է դիտարկել 2 դեպք՝մոդուլի ներսում՝դրական և բացասական արժեքների դեպքերը:

3) log_0,2(x-1)=-2

x-1=0,2^-2

x=25+1=26

Լոգարիթմով հավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է լոգարիթմի հիմքը տեղափոխել տրված հաստատուն թվի աստիճան,ապա լուծել ստացված հավասարումը:

4) 5^x2-x=25

5^x2-x=5⁵

x²-x=5

x²-x-5=0

D=1+20=21

a_1,2=1±√21/2

Հավասարումը լուծելու համար անհրաժեշտ է հավասարման երկու կողմը բերել նույն հիմքի,ապա ստացված քառակուսային հավասարումը լուծել դիսկրիմինանտի միջոցով:

5)³√5x-31=-1

5x-31=-1³

5x=30

x=6

Խորանարդ արմատով հավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է արմատի աստիճանը տեղափոխել մյուս կողմում տրված թվի աստիճան,ապա լուծել հավասարումը:

6) 7(x-3)/x-1=2

7x-21=2x-2

5x=19

x=19/5

Կոտորակով հավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է կատարել խաչաձև բազմապատկում,ապա լուծել ստացված պարզ հավասարումը:

Արտահայտությունների ձևափոխություններ

                                         Արտահայտությունների ձևափոխություններ

1)a²-4a+4/2-a-(a-3)²/3-a=(a-2)²/2-a-(a-3)²/3-a=-1

Այս տիպի արտահայտության ձևափոխման համար անհրաժեշտ է հնարավորինս պարզեցնել այն՝հանել ընդհանուր արտադրիչ,օգտվել կրճատ բազմապատկման բանաձևերից,կատարել կրճատումներ և ստանալ պարզեցված արտահայտություն:

2)(√a+√b)²+(√a+√b)²=a+2√a√b+b+a-2√a√b+b=2a+2b=4,4+8,6=13                    a=2,2    b=4,3

Արմատով արտահայտությունները ձևափոխելու համար անհրաժեշտ է անհրաժեշտ է օգտվել կրճատ բազմապատկման բանաձևերից,կատարել կրճատումներ և նմանանդամների միացում,ապա տեղադրել տրված արժեքները և ստանալ պատասխանը:

3)√2sin4+10sin150=√2*√2/2+10sin(90+60)=1+10*sin90cos60+sin60cos90=1+10/2+0=6

Եռակյունաչափական արտահայտությունների ձևափոխման համար անհրաժեշտ է կիրառել հիմնական եռանկյունաչափական նույնությունները,գումարման բանաձևերը sin,cos,tg,ctg-ի աստիճանային արժեքները:

4)log_√62+log₆54=log₆4+log₆54=log₆216=3

Լոգարիթմերով արտահայությունների ձևափոխման համար անհրաժեշտ է ազատվել հիմքում արմատի նշանից,լոգարիթմերը բերել ընդհանուր հիմքի ,ապա հաշվել լոգարիթմի արժեքը:

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

Շնչառության նշանակությունը

Մարդու կյանքի առաջին և վերջին գործողությունը շնչառությունն է։ Եթե առանց սննդի մարդը կարող է ապրել 2-3 շաբաթ, առանց ջրի՝ 5-7 օր, ապա առանց թթվածնի՝ 3 րոպե։ Սա խոսում է շնչառության և թթվածնի առանձնահատուկ նշանակության մասին։ Թթվածինն օքսիդացնելով սնունդն ու հեղուկը, այն վերածում  է էներգիայի, ստիպում աշխատել մեր մկաններին, վերանորոգում է մեր բջիջները, սնուցում ուղեղն ու հանգստացնում նյարդերը։ Շնչառության միջոցով մեր օրգանիզմը մաքրվում է մահացած բջիջներից ու տոքսիններից։ Սակայն միայն ճիշտ շնչառության ժամանակ են մարդու հյուսվածքներն արդյունավետ գործում։

Սխալ և մակերեսային շնչառությունը թթվածնային անբավարարության հիմնական պատճառն է, որը հանգեցնում է ավելորդ քաշի, օստեխոնդրոզի, սիրտ-անոթային, ողնաշարային բազմաթիվ հիվանդությունների։ Թթվածնի պակասի հետևանքով առաջանում են հորմոնալ խանգարումներ ու նորագոյացություններ։

Ճիշտ շնչառության դեպքում հնարավոր է ոչ միայն խուսափել հիվանդություններից, այլև բուժվել։ Մասնավորապես առանց հոգնեցուցիչ դիետաների և ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, ընդամենը շնչառական վարժությունների շնորհիվ կարելի է կարգավորել օրգանիզմի նյութափոխանակությունը թթվածնի և արյան շրջանառության միջոցով։ Համապատասխան մկանների ձգումների օգնությամբ թթվածինն ուղղելով ճարպային և աղային հյուսվածքներ և առաջացնելով ջուր ու էներգիա, օրգանիզմից բնական ճանապարհով դուրս են գալիս թունավոր նյութերը՝ օրգանիզմն ապահովելով էներգիայով, թթվածնի օգնությամբ վնասազերծվում են շատ հիվանդությունների հարուցիչներ, ապաքինվում ներքին և արտաքի վերքերը, գլխուղեղային կենտրոնները թթվածնով հագեցնելու միջոցով բուժվում են բազմաթիվ սթրեսային և խրոնիկ հիվանդություններ։

Շնչառության օրգանների կառաուցվածքը
 Շնչառությունն իրականանում է շնչառության օրգանների համակարգով,որը բաղկացած է քթի խոռոչից,քթըմպանից,կոկորդից,շնչափողից,բրոնխներից և թոքերից։ Շնչառական համակարգում տարբերում են օդատար ուղիներ և գազափոխանակություն կատարող օրգաններ թոքեր։ Կոկորդը խոռոչավոր օրգան է,կազմված է մկաններով,ջլերով ու կապաններով իրար միացած մի քանի աճառներից։ Կոկորդը լորձաթաղանթով ծածկված խոռոչ է։
Շնչառական օրգանների կառուցվածքը
Շնչառությունն իրականանում է շնչառության օրգանների համակարգով, որը բաղկացած է քթի խոռոչ, քթըմպանից, կոկորդից, շնչափողից, բրոնխներից և թոքերից։ Շնչառական համակարգերում տարբերում են օդատար ուղիներ և գազափոխանակություն կատարող օրգաններ՝ թոքեր։
Օդատար ուղիներ
Շնչառության այն օրգանները, որոնցով մթնոլորտային օդը թափանցում է թոքեր, կոչվում են օդատար ուղիներ։ Օդատար ուղիների առաջին բաժինը քթի խոռոչն է, որն աճառաոսկրային միջնապատով բաժանված է երկու խոռոչների։ Նրանց մակերեսը ծածկված է լորձաթաղանթով, որը կազմված է թարթչավոր էպիթելային հյուսվածքից։ Լորձաթաղանթի բջիջների արտադրած լորձը օծում է խոռոչի մակերեսը, խոնավացնում այդտեղ թափանցած օդը (մինչև 95 % խոնավություն) և պարունակում օդի հետ թափանցած մանրէների կենսագործունեությունն արգելակող ու նրանց սպանող նյութեր (լիզոցիմ)։ Փոշին ու դրանում պարունակվող զանազան վնասակար նյութեր կպչում են լորձին և լորձաթաղանթի բջիջների թավիկների դեպի դուրս ուղղված շարժումով հեռացվում։ Օրական արտադրվում է 0,5 լ լորձ։ Քթի խոռոչի սկզբնամասի մազերը նույնպես պահում են փոշին և օտար նյութեր, արգելում նրանց թափանցումն օդատար ուղու հաջորդ բաժիններ։ Քթի խոռոչի ենթալորձային հյուսվածքը հարուստ է արյան մազանոթներով, որոնցով հոսող արյունը տաքացնում է օդը, մոտավորապես հավասարացնելով մարմնի ջերմաստիճանին։ Դրան նպաստում են նաև խոռոչի մակերեսը մեծացնող լորձաթաղանթի ծալքերը։ Բերանով շնչելիս օդը չի տաքանում, որի հետևանքով շնչուղիները բորբոքվում են, ու թոքեր են մտնում մանրէներ։ Քթի վերին մասում կան զանազան հոտեր ընկալող բջիջներ, ուստի այն նաև հոտառական օրգան է։

Քթի խոռոչում կան զգայական բջիջներ, որոնք իրականացնում են պաշտպանական ֆունկցիա։ Փոշու խոշոր հատիկները, լորձի ավելցուկը գրգռում են այդ բջիջներ և առաջացնում փռշտոց, որի միջոցով օտար մարմիններն օդի հոսքով հեռանում են օրգանիզմից։

Ներշնչված օդը քթի խոռոչից անցնում է քթըմպան, որն ըմպանի վերին մասն է, և ըմպանի շարունակությամբ մտնում կոկորդ։ Կոկորդը խոռոչավոր օրգան է, կազմված է մկաններով, ջլերով ու կապաններով իրար միացած մի քանի աճառներից։ Դրանցից ամենամեծը վահանաճառն է, որն առջևից վահանի նման պաշտպանում է նրան։ Այն հեշտությամբ շոշափվում է պարանոցի վրա։

Կոկորդը լորձաթաղանթով ծածկված խոռոչ է,որը նման է ավազի ժամացույցի ունի երկու լայն և մեկ նեղ մաս։ Նեղ մասի եզրերին կան լորձաթաղանթի ծալքերմորոնց մեջ գտնվում են կոկորդի մկաններին ամրացած և ձգված ձայնալարեր,յուրաքանչյուր կողմում երկուական։ Ձայնալարերի միջև եղած տարածություն կոչվում է ձայնախորշ։ Լուռ ժամանակ ձայնախորշը եռանկյունաձև է։ Խոսելիս,երգելիս ձայնալարերը ձգվում են և մոտենում իրար։ Արտաշնչվող օդը կոկորդով դուրս գալու պահին շփվում է ձայնալարերին,դրանք տատանվում են,թրթռում են,և առաջանում է ձայն։ Հետևաբար դժվար չէ՝ կռահել,որ ձայնն առաջանում է արտաշնչելիս։ Հոդաբաշխ խոսքի առաջացմանը,բացի կոկորդից մասնակցում են նաև բերանի խոռոչի մասերն ու օրգանները՝ փափուկ ու կարծր քիմքը,այտերը,լեզուն,ատամները,շրթունքները,նաև քթի խոռոչը։

Ձայնի բարձրությունը կախված է ձայնալարերի երկարությունից և նրանց տատանման հաճախությունից։ Որքան կարճ են ձայնալարերը,այնքան մեծ է տատանման հաճախությունը։ Մեկ վայրկանում դրանք կարող են տատանվել 80-10000 անգամ։ Երեխաների ու կանանց կոկորդը փոքր է,ձայնալարերն ավելի կարճ են,ուստի նրանց ձայնը բարձր է։ Երեխաների հասունացման զուգընթաց նրանց կոկորդը մեծանում է,ձայնը դառնում է ցածր։ Չափազանց բարձր ձայնը,ճիչը,բղավոցը կարող են առաջացնել ձայնալարերի գերլարում,որի հետևանքով ձայնը դառնում է խուլ,խռպոտ,նույնիսկ կարող է անհետանալ։ Ահա թե ինչու պետք է պահպանել ձայնալարերը։ Նրանց վրա բացասաբար են ազդում նաև ծխելը,ալկոհոլը,խիստ տաք և սառը սնունդը,մրսածությունը,երկարատև խոսելը։

Սնունդը կուլ տալիս կոկորդի մուտքը փակվում է մակկոկորդի աճառով,և կերակրագնդիկը ըմպանով հանգիստ սահում է կոկորդի հետևում գտնվող կերակրափողի մեջ։ Կոկորդն ունի նաև պաշտպանական նշանակություն։ Նրա մեջ ընկած օտար մարմինների,սննդի մասնիկների,փոշեհատիկների,գազերի ազդեցությունից գրգռվում են լորձաթաղանթում գտնվող ընկալիչները,առաջանում է հազ,և արտադրված լորձով դրանք հեռացվում են։

Շնչափողը անմիջապես կոկորդի շարունակությունն է։ Այն 10-15 սմ երկարությամբ խողովակավոր օրգան է։ Կազմված է 16-20 աճառային կիսաօղակներից,որոնց հետևի՝ աճառից ազատ մասը ծածկված է մկանային հյուսվածքով։ Շնչափողի այդպիսի կառուցվածքի շնորհիվ տարբեր դիրքում նրա լուսանցքը չի փոխվում,և օդն անարգել անցնում է։ Նրա խոռոչը ծածկված է թարթչավոր էպիթելով,թարթիչների դեպի դուրս շարժման շնորհիվ լորձին կպված օտար մարմինները հեռանում են։
Շնչափողը ստորին մասում բաժանվում է երկու խոշոր բրոնխների,որոնք կառուցվածքով նման են շնչափողին։ Նրանց ներքին մակերեսը նույնպես պատված է թարթչավոր էպիթելով։ Մեկ օրում օդատար ուղիների մակերեսից գոլորշիանում է 0,5 լ հեղուկ։ Շնչուղիների բորբոքման ժամանակ ավելի շատ լորձ է արտադրվում և հեռացվում հազի միջոցով։ Բրոնխները մտնում են թոքերի մեջ,որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են։

Թոքեր
Թոքերը երկուսն են,տեղավորված կրծքավանդակում,գրավում են համարյա նրա ամբողջ խոռոչը։ Թոքերը նման են հատած կոնի։ Գագաթով ուղղված են վեր,հիմքով՝ ցած և հենվում են ստոծանուն։ Թոքերը խոր ակոսներով բաժանվում են բլթերի։ Աջ թոքը մեծ է և կազմված երեք բլթերից,ձախը՝ երկու բլթերից (երրորդ բլթի տեղը կրծքավանդակում զբաղեցնում է սիրտը)։ Յուրաքանչյուր թոքի մեջ մտնում է մեկ բրոնխ,բազմակի ճյուղավորվելով վերածվում մանրագույն բրոնխների,որոնք ավարտվում են մանրադիտակային մեծություն ու կառուցվածք ունեցող թոքաբշտիկներով և նմանվում խաղողի ողկույզի։

Թոքաբշտիկները կազմված են միաշերտ բջիջներից,արտաքուստ ծածկված են արյունատար մազանոթների խիտ ցանցով և լցված են մթնոլորտային օդով։ Առողջ չափահաս մարդու յուրաքանչյուր թոքում կա մոտավորապես 400 մլն թոքաբշտիկ,որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 մ2 է։ Փաստորեն,թոքերի շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է մարդու մաշկի մակերեսից։
Թոքերը ծածկված են շարակցական հյուսվածքի ամուր թաղանթով՝ թոքամզով։ Այն ունի երկու թերթիկ՝ ընդերային,որը բոլոր կողմերով ծածկում է թոքերը,և նրա շարունակությունը կազմող առպատային թերթիկ,որը ծածկում է կրծքավանդակի պատերը։ Երկու թերթիկների միջև գոյանում է թոքամզային խոռոչ,լցված թոքամզային հեղուկով,որով օծվում է նրանց մակերեսը և շնչառական շարժումների ժամանակ փոքրացնում շփումը։
Շնչառական շարժումներ
Թոքերն օժտված են չափազանց մեծ առաձգականությամբ և գտնվում են կրծքավանդակի փակ խոռոչում,գրավելով նրա համարյա ամբողջ տարածքը։ Դրա շնորհիվ թոքամզի խոռոչում ճնշումը միշտ լինում է մթնոլորտային ճնշումից ցածր։ Բնականոն պայմաններում չափահաս առողջ մարդը հանգիստ ժամանակ մեկ րոպեում կատարում է 16-20 շնչառական շարժում,որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է ներշնչման և արտաշնչման փուլերից։ Ընդ որում,արտաշնչման փուլն ավելի երկարատև է։ Մարդը կյանքի ընթացքում կատարում է մոտավորապես 700 մլն շնչառական շարժում։
Շնչառությունն իրականանում է շնչառական մկանների՝ ստոծանու և միջկողային մկանների գործունեությամբ,կրծքավանդակի ծավալի փոփոխության շնորհիվ։ Միջկողային մկանների կծկումից,կողոսկրերը բարձրանում են,կրծքավանդակի ծավալը մեծանում են դեպի կողքեր և առաջ ուղղությամբ։ Ստոծանու մկանների կծկումից նրա գմբերթները հարթվում են,իջնում ներքև,որից որովայնի օրգանները հրվում են ցած,և կրծքավանդակի ծավալը մեծանում է դեպի ներքև ուղղությամբ։ Այս պահին թոքամզային ճնշումն ավելի է փոքրանում մթնոլորտային ճնշման համեմատ։ Դրա հետևանքով թոքերն ինքնաբերաբար հետևելով կրծքավանդակի ծավալի մեծացմանը ձգվում են,և մթնոլորտային օդը շնչուղիներով թափանցում է թոքաբշտիկների մեջ.կատարվում է ներշնչում։ Դրանից հետո միջկողային մկանների թուլացման հետևանքով կողոսկրերն իրենց ծանրությունից իջնում են ցած,իսկ ստոծանու մկանների թուլացումից ու որովայնի օրգանների ճնշումից ստոծանին բարձրանում է վեր,և կրծքավանդակի,հետևաբար նաև թոքերի ծավալները փոքրանում են։ Թոքաբշտիկներից օդը դուրս է մղվում և օդատար ուղիներով հեռացվում օրգանիզմից.կատարվում է արտաշնչում։ Ուժեղ արտաշնչմանը մասնակցում են նաև որովայնի խոռոչի և իրանի մկանները։
Թոքերի կենսական տարողությունը
Օրգանիզմի տարբեր վիճակներում ներշնչվող և արտաշնչվող օդի քանակը փոխվում է։ Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ թոքերի օդափոխությունը մեծանում է,իսկ հանգիստ ժամանակ փոքրանում։ Օրվա ընթացքում շնչառական շարժումների թիվը կազմում է 21100։ Բնականոն պայմաններում չափահաս մարդը հանգիստ ներշնչում և

արտաշնչում է 500 սմ3 մթնոլորտային օդ։ Դա կոչվում է շնչառական ծավալ։ Ի դեպ,այդ օդից միայն 360 սմ3-ն է հասնում թոքեր,իսկ մնացած 140 սմ3-ը մնում է շնչառական ուղիներում և գազափոխանակությանը չի մասնակցում։Ամենախոր ներշնչումից հետո արտաշնչված օդի առավելագույն քանակը կոչվում է թոքերի կենսական տարողություն։ Բնականոն հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու թոքերի կենսական տարողությունը 3-5 լ (3500 սմ3) է։ Այդ քանակը կարող է տատանվել կախված մարմնաչափից,սեռից,մարմնի դիրքից,մարզվածությունից։ Օրինակ,կանանցը՝ 3-3,5 լ (3500 սմ3) է,6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է,տղամարդկանցը՝ 4,5-5 լ (4500 սմ3),մարզվածներինը՝ 6 լ,իսկ մարզիկները՝ մինչև 9 լ (9000 սմ3)։ Թոքերի կենսական տարողությունը որոշվում է շնչաչափով։
Ամենախոր արտաշնչումից հետո թոքերում պահպանվում է մոտ 1000 սմ3,այսպես կոչված,մնացորդային օդ,որի պատճառով թոքերը չեն դատարկվում մինչև վերջ,նույնիսկ մահից հետո։ Այդ է պատճառը,որ թոքերի ծավալը լիովին չի փոքրանում։
Շնչառության կարգավորումը
Շնչառության կարգավորվումէ երկարավուն ուղեղում գտնվող շնչառական կենտրոնի և նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում գտնվող նեյրոնների միջոցով։ Շնչառական կենտրոնում տեղադրված են նեյրոններ,որոնք դրդում են ներշնչման փուլում և կոչվում են ներշնչական նեյրոններ,իսկ արտաշնչվող փուլում դրդվողներինը՝ արտաշնչական նեյրոններ։ Շնչառական կենտրոնից յուրաքանչյուր չորս վայրկյանը մեկ առաջանում են գրգիռներ,որոնք հաղորդվում են ողնուղեղ,ապա կրծքավանդակի միջկողային մկաններին և ստոծանուն։ Դրա շնորհիվ մկանները կծկվում են,և կրծքավանդակը լայնանում է,և տեղի է ունենում ներշնչում։ Նույն մկանների թուլացման հետևանքով տեղի է ունենում արտաշնչում։
Շնչառական կենտրոնի վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում մեծ կիսագնդերի կեղևում տեղակայված բարձրագույն շնչառական կենտրոնները։ Դրանց ազդեցության հետևանքով շնչառության հաճախությունը փոխվում է խոսելու ընթացքում։
Արթուն և հարաբերական հանգստի պայմաններում չափահաս մարդը 1 րոպեում կատարում է մոտավորապես 16 շնչառական շարժում,քնած ժամանակ՝ 12։
Շնչառության հումորալ կարգավորումն իրականանում է արյան մեջ լուծված զանազան քիմիական նյութերով։ Մարմնի տարբեր օրգաններում և արյունատար անոթներում տեղադրված են զանազան քիմիաընկալիչներ,որոնց գրգռումից շնչառական կենտրոնին ազդակահոսք է հասնում արյան բաղադրության՝ թթվածնի,ածխաթթու գազի,ջրածնի իոնների պարունակության մասին և համապատասխանաբար կարգավորվում է շնչառությունը։ Ածխաթթու գազի շատացման դեպքում շնչառությունը խորանում է և այն արագ հեռացվում է օրգանիզմից։
Թոքերի օդամատակարարման մասին շնչառական կենտրոնին տեղեկացնում են օդատար ուղիներում և թոքաբշտիկներում տեղադրված ընկալիչները։ Օդում թթվածնի պակասը ռեֆլեքսային հաճախացնում է շնչառական շարժումները։

Ներշնչվող և արտաշնչվող օդի բաղադրությունըՆերշնչվող օդը պարունակում է մոտ 79 % ազոտ,21 % թթվածին և 0,03 % ածխաթթու գազ (ածխածնի երկօքսիդ)։ Նրանում կան նաև քիչ քանակությամբ գոլորշիներ,իներտ գազեր։ Արտաշնչվող օդում թթվածինը կազմում է 16 %,ածխածնի երկօքսիդի խտությունը աճում է մինչև 4 %,ավելանում է նաև ջրային գոլորշիների քանակը։ Ազոտի և բոլոր մնացած գազերի պարունակությունը չի փոխվում։

Գազափոխանակությունը թոքերում
Թոքաբշտիկների օդի և մազանոթների արյան միջև գազափոխանակությունը կատարվում է բացառապես գազերի դիֆուզիայի օրենքով,որին նպաստում է թթվածնի և ածխաթթու գազի լարվածության տարբերությունը։ Թոքաբշտիկներում թթվածնի լարվածությունն ավելի մեծ է,քան երակային մազանոթների արյան մեջ,ուստի թոքաբշտիկներից թթվածինը թափանցում է արյան մեջ։ Ածխաթթու գազի լարվածությունը մեծ է երակային մազանոթների արյան մեջ,որտեղից էլ այդ գազն անցնում է թոքաբշտիկների մեջ և արտաշնչելիս հեռանում օրգանիզմից։ Հետևաբար երակային արյունը վերածվում է զարկերակային արյան։
Թոքաբշտիկներից արյան մեջ թափանցած թթվածնի միայն չնչին մասն է (2 %) լուծվում արյան պլազմայում։ Մեծ մասը թափանցում է էրիթրոցիտների մեջ,կապվում հեմոգլոբինի հետ և առաջացնում օքսիհեմոգլոբին անկայուն նյութ։ Հանգիստ ժամանակ թոքերից հեռացող մեկ լիտր զարկերակային արյունը պարունակում է մոտավորապես 200 մլ թթվածին,իսկ թոքեր մտնող մեկ լիտր երակային արյունը՝ մոտավորապես 120 մլ թթվածին։ Տարբերությունը վկայում է,որ արյունից ամբողջ թթվածինը չի անցնում հյուսվածքների մեջ։