ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ

1) (5-2x)(x²+9)≤0

Քանի որ x²+9>0,ապա լուծում ենք 5-2x≤0 հավասարումը,պատասխանում ստանում ենք միջակայք

-2x≤-5

x≥=2,5

Պատ՝.x€ [2,5;+∞)

2) |5x-16|≤9

{5x-16≤9

{5x-16≥-9

Մոդուլով հավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է  դիտարկել՝2 դեպք և լուծել անհավասարումը համակարգի տեսքով:

3)log₂(x-5)≤3    x-5>0

x-5≤9            3>5

x≤14                 x€(5;14]

Լոգարիթմով անհավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է լոգարիթմի հիմքը տեղափոխել անհավասարման մյուս կողմում տրված տվի աստիճան և լուծել ստացված պարզ անհավասարումը:

4)5^3x+5≤0,2

5^3x+5 ≤5^-1

3x+5≤-1

3x≤-6

x≤-2

x€(-∞;-2]

Այս անհավասարումը լուծելու համար անհրաժեշտ է անհրաժեշտ է անհավասարման երկու կողմերը բերել նույն հիմքի,ապա լուծել աստիճանում ստացված հավասարումը:

5))√x-2<2

x-2<4

x<6

x€(-∞;-6)

Արմատով անհավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է անհավասարման երկու կողմերը բարձրացնել աստիճան՝ազատվելով արմատից,ապա լուծել այն:

ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ

 ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ

1) 5(x-3)+3(2-4x)=12

5x-15+6-12x=12

-7x=21

 x=-3

Հավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է բացել փակագծերը,կատարել նմանանդամների միացում,կրճատումներ,հայտնիները հավաքել  հավասարման մի կողմում,անհայտները՝մյուս կողմում,ապա հաշվել արժեքը:

2) |0,5x-7|=0,5

{0,5x-7=0,5         {0,5x=7,5   {x=15

{0,5x-7=-0,5        {0,5x=6,5   {x=13         Պատ՝. [13,15]

Մոդուլով հավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է դիտարկել 2 դեպք՝մոդուլի ներսում՝դրական և բացասական արժեքների դեպքերը:

3) log_0,2(x-1)=-2

x-1=0,2^-2

x=25+1=26

Լոգարիթմով հավասարումներ լուծելու համար անհրաժեշտ է լոգարիթմի հիմքը տեղափոխել տրված հաստատուն թվի աստիճան,ապա լուծել ստացված հավասարումը:

4) 5^x2-x=25

5^x2-x=5⁵

x²-x=5

x²-x-5=0

D=1+20=21

a_1,2=1±√21/2

Հավասարումը լուծելու համար անհրաժեշտ է հավասարման երկու կողմը բերել նույն հիմքի,ապա ստացված քառակուսային հավասարումը լուծել դիսկրիմինանտի միջոցով:

5)³√5x-31=-1

5x-31=-1³

5x=30

x=6

Խորանարդ արմատով հավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է արմատի աստիճանը տեղափոխել մյուս կողմում տրված թվի աստիճան,ապա լուծել հավասարումը:

6) 7(x-3)/x-1=2

7x-21=2x-2

5x=19

x=19/5

Կոտորակով հավասարում լուծելու համար անհրաժեշտ է կատարել խաչաձև բազմապատկում,ապա լուծել ստացված պարզ հավասարումը:

Արտահայտությունների ձևափոխություններ

                                         Արտահայտությունների ձևափոխություններ

1)a²-4a+4/2-a-(a-3)²/3-a=(a-2)²/2-a-(a-3)²/3-a=-1

Այս տիպի արտահայտության ձևափոխման համար անհրաժեշտ է հնարավորինս պարզեցնել այն՝հանել ընդհանուր արտադրիչ,օգտվել կրճատ բազմապատկման բանաձևերից,կատարել կրճատումներ և ստանալ պարզեցված արտահայտություն:

2)(√a+√b)²+(√a+√b)²=a+2√a√b+b+a-2√a√b+b=2a+2b=4,4+8,6=13                    a=2,2    b=4,3

Արմատով արտահայտությունները ձևափոխելու համար անհրաժեշտ է անհրաժեշտ է օգտվել կրճատ բազմապատկման բանաձևերից,կատարել կրճատումներ և նմանանդամների միացում,ապա տեղադրել տրված արժեքները և ստանալ պատասխանը:

3)√2sin4+10sin150=√2*√2/2+10sin(90+60)=1+10*sin90cos60+sin60cos90=1+10/2+0=6

Եռակյունաչափական արտահայտությունների ձևափոխման համար անհրաժեշտ է կիրառել հիմնական եռանկյունաչափական նույնությունները,գումարման բանաձևերը sin,cos,tg,ctg-ի աստիճանային արժեքները:

4)log_√62+log₆54=log₆4+log₆54=log₆216=3

Լոգարիթմերով արտահայությունների ձևափոխման համար անհրաժեշտ է ազատվել հիմքում արմատի նշանից,լոգարիթմերը բերել ընդհանուր հիմքի ,ապա հաշվել լոգարիթմի արժեքը:

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

Շնչառության նշանակությունը

Մարդու կյանքի առաջին և վերջին գործողությունը շնչառությունն է։ Եթե առանց սննդի մարդը կարող է ապրել 2-3 շաբաթ, առանց ջրի՝ 5-7 օր, ապա առանց թթվածնի՝ 3 րոպե։ Սա խոսում է շնչառության և թթվածնի առանձնահատուկ նշանակության մասին։ Թթվածինն օքսիդացնելով սնունդն ու հեղուկը, այն վերածում  է էներգիայի, ստիպում աշխատել մեր մկաններին, վերանորոգում է մեր բջիջները, սնուցում ուղեղն ու հանգստացնում նյարդերը։ Շնչառության միջոցով մեր օրգանիզմը մաքրվում է մահացած բջիջներից ու տոքսիններից։ Սակայն միայն ճիշտ շնչառության ժամանակ են մարդու հյուսվածքներն արդյունավետ գործում։

Սխալ և մակերեսային շնչառությունը թթվածնային անբավարարության հիմնական պատճառն է, որը հանգեցնում է ավելորդ քաշի, օստեխոնդրոզի, սիրտ-անոթային, ողնաշարային բազմաթիվ հիվանդությունների։ Թթվածնի պակասի հետևանքով առաջանում են հորմոնալ խանգարումներ ու նորագոյացություններ։

Ճիշտ շնչառության դեպքում հնարավոր է ոչ միայն խուսափել հիվանդություններից, այլև բուժվել։ Մասնավորապես առանց հոգնեցուցիչ դիետաների և ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, ընդամենը շնչառական վարժությունների շնորհիվ կարելի է կարգավորել օրգանիզմի նյութափոխանակությունը թթվածնի և արյան շրջանառության միջոցով։ Համապատասխան մկանների ձգումների օգնությամբ թթվածինն ուղղելով ճարպային և աղային հյուսվածքներ և առաջացնելով ջուր ու էներգիա, օրգանիզմից բնական ճանապարհով դուրս են գալիս թունավոր նյութերը՝ օրգանիզմն ապահովելով էներգիայով, թթվածնի օգնությամբ վնասազերծվում են շատ հիվանդությունների հարուցիչներ, ապաքինվում ներքին և արտաքի վերքերը, գլխուղեղային կենտրոնները թթվածնով հագեցնելու միջոցով բուժվում են բազմաթիվ սթրեսային և խրոնիկ հիվանդություններ։

Շնչառության օրգանների կառաուցվածքը
 Շնչառությունն իրականանում է շնչառության օրգանների համակարգով,որը բաղկացած է քթի խոռոչից,քթըմպանից,կոկորդից,շնչափողից,բրոնխներից և թոքերից։ Շնչառական համակարգում տարբերում են օդատար ուղիներ և գազափոխանակություն կատարող օրգաններ թոքեր։ Կոկորդը խոռոչավոր օրգան է,կազմված է մկաններով,ջլերով ու կապաններով իրար միացած մի քանի աճառներից։ Կոկորդը լորձաթաղանթով ծածկված խոռոչ է։
Շնչառական օրգանների կառուցվածքը
Շնչառությունն իրականանում է շնչառության օրգանների համակարգով, որը բաղկացած է քթի խոռոչ, քթըմպանից, կոկորդից, շնչափողից, բրոնխներից և թոքերից։ Շնչառական համակարգերում տարբերում են օդատար ուղիներ և գազափոխանակություն կատարող օրգաններ՝ թոքեր։
Օդատար ուղիներ
Շնչառության այն օրգանները, որոնցով մթնոլորտային օդը թափանցում է թոքեր, կոչվում են օդատար ուղիներ։ Օդատար ուղիների առաջին բաժինը քթի խոռոչն է, որն աճառաոսկրային միջնապատով բաժանված է երկու խոռոչների։ Նրանց մակերեսը ծածկված է լորձաթաղանթով, որը կազմված է թարթչավոր էպիթելային հյուսվածքից։ Լորձաթաղանթի բջիջների արտադրած լորձը օծում է խոռոչի մակերեսը, խոնավացնում այդտեղ թափանցած օդը (մինչև 95 % խոնավություն) և պարունակում օդի հետ թափանցած մանրէների կենսագործունեությունն արգելակող ու նրանց սպանող նյութեր (լիզոցիմ)։ Փոշին ու դրանում պարունակվող զանազան վնասակար նյութեր կպչում են լորձին և լորձաթաղանթի բջիջների թավիկների դեպի դուրս ուղղված շարժումով հեռացվում։ Օրական արտադրվում է 0,5 լ լորձ։ Քթի խոռոչի սկզբնամասի մազերը նույնպես պահում են փոշին և օտար նյութեր, արգելում նրանց թափանցումն օդատար ուղու հաջորդ բաժիններ։ Քթի խոռոչի ենթալորձային հյուսվածքը հարուստ է արյան մազանոթներով, որոնցով հոսող արյունը տաքացնում է օդը, մոտավորապես հավասարացնելով մարմնի ջերմաստիճանին։ Դրան նպաստում են նաև խոռոչի մակերեսը մեծացնող լորձաթաղանթի ծալքերը։ Բերանով շնչելիս օդը չի տաքանում, որի հետևանքով շնչուղիները բորբոքվում են, ու թոքեր են մտնում մանրէներ։ Քթի վերին մասում կան զանազան հոտեր ընկալող բջիջներ, ուստի այն նաև հոտառական օրգան է։

Քթի խոռոչում կան զգայական բջիջներ, որոնք իրականացնում են պաշտպանական ֆունկցիա։ Փոշու խոշոր հատիկները, լորձի ավելցուկը գրգռում են այդ բջիջներ և առաջացնում փռշտոց, որի միջոցով օտար մարմիններն օդի հոսքով հեռանում են օրգանիզմից։

Ներշնչված օդը քթի խոռոչից անցնում է քթըմպան, որն ըմպանի վերին մասն է, և ըմպանի շարունակությամբ մտնում կոկորդ։ Կոկորդը խոռոչավոր օրգան է, կազմված է մկաններով, ջլերով ու կապաններով իրար միացած մի քանի աճառներից։ Դրանցից ամենամեծը վահանաճառն է, որն առջևից վահանի նման պաշտպանում է նրան։ Այն հեշտությամբ շոշափվում է պարանոցի վրա։

Կոկորդը լորձաթաղանթով ծածկված խոռոչ է,որը նման է ավազի ժամացույցի ունի երկու լայն և մեկ նեղ մաս։ Նեղ մասի եզրերին կան լորձաթաղանթի ծալքերմորոնց մեջ գտնվում են կոկորդի մկաններին ամրացած և ձգված ձայնալարեր,յուրաքանչյուր կողմում երկուական։ Ձայնալարերի միջև եղած տարածություն կոչվում է ձայնախորշ։ Լուռ ժամանակ ձայնախորշը եռանկյունաձև է։ Խոսելիս,երգելիս ձայնալարերը ձգվում են և մոտենում իրար։ Արտաշնչվող օդը կոկորդով դուրս գալու պահին շփվում է ձայնալարերին,դրանք տատանվում են,թրթռում են,և առաջանում է ձայն։ Հետևաբար դժվար չէ՝ կռահել,որ ձայնն առաջանում է արտաշնչելիս։ Հոդաբաշխ խոսքի առաջացմանը,բացի կոկորդից մասնակցում են նաև բերանի խոռոչի մասերն ու օրգանները՝ փափուկ ու կարծր քիմքը,այտերը,լեզուն,ատամները,շրթունքները,նաև քթի խոռոչը։

Ձայնի բարձրությունը կախված է ձայնալարերի երկարությունից և նրանց տատանման հաճախությունից։ Որքան կարճ են ձայնալարերը,այնքան մեծ է տատանման հաճախությունը։ Մեկ վայրկանում դրանք կարող են տատանվել 80-10000 անգամ։ Երեխաների ու կանանց կոկորդը փոքր է,ձայնալարերն ավելի կարճ են,ուստի նրանց ձայնը բարձր է։ Երեխաների հասունացման զուգընթաց նրանց կոկորդը մեծանում է,ձայնը դառնում է ցածր։ Չափազանց բարձր ձայնը,ճիչը,բղավոցը կարող են առաջացնել ձայնալարերի գերլարում,որի հետևանքով ձայնը դառնում է խուլ,խռպոտ,նույնիսկ կարող է անհետանալ։ Ահա թե ինչու պետք է պահպանել ձայնալարերը։ Նրանց վրա բացասաբար են ազդում նաև ծխելը,ալկոհոլը,խիստ տաք և սառը սնունդը,մրսածությունը,երկարատև խոսելը։

Սնունդը կուլ տալիս կոկորդի մուտքը փակվում է մակկոկորդի աճառով,և կերակրագնդիկը ըմպանով հանգիստ սահում է կոկորդի հետևում գտնվող կերակրափողի մեջ։ Կոկորդն ունի նաև պաշտպանական նշանակություն։ Նրա մեջ ընկած օտար մարմինների,սննդի մասնիկների,փոշեհատիկների,գազերի ազդեցությունից գրգռվում են լորձաթաղանթում գտնվող ընկալիչները,առաջանում է հազ,և արտադրված լորձով դրանք հեռացվում են։

Շնչափողը անմիջապես կոկորդի շարունակությունն է։ Այն 10-15 սմ երկարությամբ խողովակավոր օրգան է։ Կազմված է 16-20 աճառային կիսաօղակներից,որոնց հետևի՝ աճառից ազատ մասը ծածկված է մկանային հյուսվածքով։ Շնչափողի այդպիսի կառուցվածքի շնորհիվ տարբեր դիրքում նրա լուսանցքը չի փոխվում,և օդն անարգել անցնում է։ Նրա խոռոչը ծածկված է թարթչավոր էպիթելով,թարթիչների դեպի դուրս շարժման շնորհիվ լորձին կպված օտար մարմինները հեռանում են։
Շնչափողը ստորին մասում բաժանվում է երկու խոշոր բրոնխների,որոնք կառուցվածքով նման են շնչափողին։ Նրանց ներքին մակերեսը նույնպես պատված է թարթչավոր էպիթելով։ Մեկ օրում օդատար ուղիների մակերեսից գոլորշիանում է 0,5 լ հեղուկ։ Շնչուղիների բորբոքման ժամանակ ավելի շատ լորձ է արտադրվում և հեռացվում հազի միջոցով։ Բրոնխները մտնում են թոքերի մեջ,որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են։

Թոքեր
Թոքերը երկուսն են,տեղավորված կրծքավանդակում,գրավում են համարյա նրա ամբողջ խոռոչը։ Թոքերը նման են հատած կոնի։ Գագաթով ուղղված են վեր,հիմքով՝ ցած և հենվում են ստոծանուն։ Թոքերը խոր ակոսներով բաժանվում են բլթերի։ Աջ թոքը մեծ է և կազմված երեք բլթերից,ձախը՝ երկու բլթերից (երրորդ բլթի տեղը կրծքավանդակում զբաղեցնում է սիրտը)։ Յուրաքանչյուր թոքի մեջ մտնում է մեկ բրոնխ,բազմակի ճյուղավորվելով վերածվում մանրագույն բրոնխների,որոնք ավարտվում են մանրադիտակային մեծություն ու կառուցվածք ունեցող թոքաբշտիկներով և նմանվում խաղողի ողկույզի։

Թոքաբշտիկները կազմված են միաշերտ բջիջներից,արտաքուստ ծածկված են արյունատար մազանոթների խիտ ցանցով և լցված են մթնոլորտային օդով։ Առողջ չափահաս մարդու յուրաքանչյուր թոքում կա մոտավորապես 400 մլն թոքաբշտիկ,որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 մ2 է։ Փաստորեն,թոքերի շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է մարդու մաշկի մակերեսից։
Թոքերը ծածկված են շարակցական հյուսվածքի ամուր թաղանթով՝ թոքամզով։ Այն ունի երկու թերթիկ՝ ընդերային,որը բոլոր կողմերով ծածկում է թոքերը,և նրա շարունակությունը կազմող առպատային թերթիկ,որը ծածկում է կրծքավանդակի պատերը։ Երկու թերթիկների միջև գոյանում է թոքամզային խոռոչ,լցված թոքամզային հեղուկով,որով օծվում է նրանց մակերեսը և շնչառական շարժումների ժամանակ փոքրացնում շփումը։
Շնչառական շարժումներ
Թոքերն օժտված են չափազանց մեծ առաձգականությամբ և գտնվում են կրծքավանդակի փակ խոռոչում,գրավելով նրա համարյա ամբողջ տարածքը։ Դրա շնորհիվ թոքամզի խոռոչում ճնշումը միշտ լինում է մթնոլորտային ճնշումից ցածր։ Բնականոն պայմաններում չափահաս առողջ մարդը հանգիստ ժամանակ մեկ րոպեում կատարում է 16-20 շնչառական շարժում,որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է ներշնչման և արտաշնչման փուլերից։ Ընդ որում,արտաշնչման փուլն ավելի երկարատև է։ Մարդը կյանքի ընթացքում կատարում է մոտավորապես 700 մլն շնչառական շարժում։
Շնչառությունն իրականանում է շնչառական մկանների՝ ստոծանու և միջկողային մկանների գործունեությամբ,կրծքավանդակի ծավալի փոփոխության շնորհիվ։ Միջկողային մկանների կծկումից,կողոսկրերը բարձրանում են,կրծքավանդակի ծավալը մեծանում են դեպի կողքեր և առաջ ուղղությամբ։ Ստոծանու մկանների կծկումից նրա գմբերթները հարթվում են,իջնում ներքև,որից որովայնի օրգանները հրվում են ցած,և կրծքավանդակի ծավալը մեծանում է դեպի ներքև ուղղությամբ։ Այս պահին թոքամզային ճնշումն ավելի է փոքրանում մթնոլորտային ճնշման համեմատ։ Դրա հետևանքով թոքերն ինքնաբերաբար հետևելով կրծքավանդակի ծավալի մեծացմանը ձգվում են,և մթնոլորտային օդը շնչուղիներով թափանցում է թոքաբշտիկների մեջ.կատարվում է ներշնչում։ Դրանից հետո միջկողային մկանների թուլացման հետևանքով կողոսկրերն իրենց ծանրությունից իջնում են ցած,իսկ ստոծանու մկանների թուլացումից ու որովայնի օրգանների ճնշումից ստոծանին բարձրանում է վեր,և կրծքավանդակի,հետևաբար նաև թոքերի ծավալները փոքրանում են։ Թոքաբշտիկներից օդը դուրս է մղվում և օդատար ուղիներով հեռացվում օրգանիզմից.կատարվում է արտաշնչում։ Ուժեղ արտաշնչմանը մասնակցում են նաև որովայնի խոռոչի և իրանի մկանները։
Թոքերի կենսական տարողությունը
Օրգանիզմի տարբեր վիճակներում ներշնչվող և արտաշնչվող օդի քանակը փոխվում է։ Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ թոքերի օդափոխությունը մեծանում է,իսկ հանգիստ ժամանակ փոքրանում։ Օրվա ընթացքում շնչառական շարժումների թիվը կազմում է 21100։ Բնականոն պայմաններում չափահաս մարդը հանգիստ ներշնչում և

արտաշնչում է 500 սմ3 մթնոլորտային օդ։ Դա կոչվում է շնչառական ծավալ։ Ի դեպ,այդ օդից միայն 360 սմ3-ն է հասնում թոքեր,իսկ մնացած 140 սմ3-ը մնում է շնչառական ուղիներում և գազափոխանակությանը չի մասնակցում։Ամենախոր ներշնչումից հետո արտաշնչված օդի առավելագույն քանակը կոչվում է թոքերի կենսական տարողություն։ Բնականոն հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու թոքերի կենսական տարողությունը 3-5 լ (3500 սմ3) է։ Այդ քանակը կարող է տատանվել կախված մարմնաչափից,սեռից,մարմնի դիրքից,մարզվածությունից։ Օրինակ,կանանցը՝ 3-3,5 լ (3500 սմ3) է,6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է,տղամարդկանցը՝ 4,5-5 լ (4500 սմ3),մարզվածներինը՝ 6 լ,իսկ մարզիկները՝ մինչև 9 լ (9000 սմ3)։ Թոքերի կենսական տարողությունը որոշվում է շնչաչափով։
Ամենախոր արտաշնչումից հետո թոքերում պահպանվում է մոտ 1000 սմ3,այսպես կոչված,մնացորդային օդ,որի պատճառով թոքերը չեն դատարկվում մինչև վերջ,նույնիսկ մահից հետո։ Այդ է պատճառը,որ թոքերի ծավալը լիովին չի փոքրանում։
Շնչառության կարգավորումը
Շնչառության կարգավորվումէ երկարավուն ուղեղում գտնվող շնչառական կենտրոնի և նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում գտնվող նեյրոնների միջոցով։ Շնչառական կենտրոնում տեղադրված են նեյրոններ,որոնք դրդում են ներշնչման փուլում և կոչվում են ներշնչական նեյրոններ,իսկ արտաշնչվող փուլում դրդվողներինը՝ արտաշնչական նեյրոններ։ Շնչառական կենտրոնից յուրաքանչյուր չորս վայրկյանը մեկ առաջանում են գրգիռներ,որոնք հաղորդվում են ողնուղեղ,ապա կրծքավանդակի միջկողային մկաններին և ստոծանուն։ Դրա շնորհիվ մկանները կծկվում են,և կրծքավանդակը լայնանում է,և տեղի է ունենում ներշնչում։ Նույն մկանների թուլացման հետևանքով տեղի է ունենում արտաշնչում։
Շնչառական կենտրոնի վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում մեծ կիսագնդերի կեղևում տեղակայված բարձրագույն շնչառական կենտրոնները։ Դրանց ազդեցության հետևանքով շնչառության հաճախությունը փոխվում է խոսելու ընթացքում։
Արթուն և հարաբերական հանգստի պայմաններում չափահաս մարդը 1 րոպեում կատարում է մոտավորապես 16 շնչառական շարժում,քնած ժամանակ՝ 12։
Շնչառության հումորալ կարգավորումն իրականանում է արյան մեջ լուծված զանազան քիմիական նյութերով։ Մարմնի տարբեր օրգաններում և արյունատար անոթներում տեղադրված են զանազան քիմիաընկալիչներ,որոնց գրգռումից շնչառական կենտրոնին ազդակահոսք է հասնում արյան բաղադրության՝ թթվածնի,ածխաթթու գազի,ջրածնի իոնների պարունակության մասին և համապատասխանաբար կարգավորվում է շնչառությունը։ Ածխաթթու գազի շատացման դեպքում շնչառությունը խորանում է և այն արագ հեռացվում է օրգանիզմից։
Թոքերի օդամատակարարման մասին շնչառական կենտրոնին տեղեկացնում են օդատար ուղիներում և թոքաբշտիկներում տեղադրված ընկալիչները։ Օդում թթվածնի պակասը ռեֆլեքսային հաճախացնում է շնչառական շարժումները։

Ներշնչվող և արտաշնչվող օդի բաղադրությունըՆերշնչվող օդը պարունակում է մոտ 79 % ազոտ,21 % թթվածին և 0,03 % ածխաթթու գազ (ածխածնի երկօքսիդ)։ Նրանում կան նաև քիչ քանակությամբ գոլորշիներ,իներտ գազեր։ Արտաշնչվող օդում թթվածինը կազմում է 16 %,ածխածնի երկօքսիդի խտությունը աճում է մինչև 4 %,ավելանում է նաև ջրային գոլորշիների քանակը։ Ազոտի և բոլոր մնացած գազերի պարունակությունը չի փոխվում։

Գազափոխանակությունը թոքերում
Թոքաբշտիկների օդի և մազանոթների արյան միջև գազափոխանակությունը կատարվում է բացառապես գազերի դիֆուզիայի օրենքով,որին նպաստում է թթվածնի և ածխաթթու գազի լարվածության տարբերությունը։ Թոքաբշտիկներում թթվածնի լարվածությունն ավելի մեծ է,քան երակային մազանոթների արյան մեջ,ուստի թոքաբշտիկներից թթվածինը թափանցում է արյան մեջ։ Ածխաթթու գազի լարվածությունը մեծ է երակային մազանոթների արյան մեջ,որտեղից էլ այդ գազն անցնում է թոքաբշտիկների մեջ և արտաշնչելիս հեռանում օրգանիզմից։ Հետևաբար երակային արյունը վերածվում է զարկերակային արյան։
Թոքաբշտիկներից արյան մեջ թափանցած թթվածնի միայն չնչին մասն է (2 %) լուծվում արյան պլազմայում։ Մեծ մասը թափանցում է էրիթրոցիտների մեջ,կապվում հեմոգլոբինի հետ և առաջացնում օքսիհեմոգլոբին անկայուն նյութ։ Հանգիստ ժամանակ թոքերից հեռացող մեկ լիտր զարկերակային արյունը պարունակում է մոտավորապես 200 մլ թթվածին,իսկ թոքեր մտնող մեկ լիտր երակային արյունը՝ մոտավորապես 120 մլ թթվածին։ Տարբերությունը վկայում է,որ արյունից ամբողջ թթվածինը չի անցնում հյուսվածքների մեջ։

ԵՐԱԶԱՆՔԻ ՈՒՂԻՆԵՐՈՎ

                                               ԵՐԱԶԱՆՔԻ ՈՒՂԻՆԵՐՈՎ

Յուրաքանչյուր նոր կյանք երազանքի ուրույն ուղի է: Մարդիկ յուրաքանչյուր տարիքում ունեն երազանքներ: Մանուկ հասակում մեր երազանքները առավել գունավոր և հեքիաթային են,իսկ գիտակցական տարիքում մեր երազանքները դառնում են ավելի հստակ և իրատեսական՝վերածվելով նպատակների: Երազանքները յուրաքանյուրիս կյանքում հսկայական և անփոխարինելի դեր են կատարում : Կյանքում ամենադժվար պահերին երազանքներն են մեզ ստիպում հավաքել ուժերը և շարժվել առաջ:
                                                 

Կարծում եմ յուրաքանչյուր մարդ ունի հնարավորություն և կարողություն իրականացնելու սեփական երազանքները: Սակայն կյանքում ամեն ինչ չէ կախված մեզանից և շատ դժվար է կյանքում չկորցնել երազանքները և հավատը դրանց հանդեպ: Մարդիկ հաճախ հանգամանքների բերումով ստիպված են լինում հրաժարվել իրենց երազանքներից: Յուրաքանչուր կոտրված երազանք մի փոքր դատարկություն է բերում մեր կյանք, քանի որ հենց երազանքներն են լցնում և գունավորում մեր կյանքը: Բայց անկախ ամեն ինչից պետք է ուժեղ լինել, պահպանել երազանքները սրտում և ամեն գնով ձգտել դրանց իրականացմանը: Պետք է գիտակցել,որ յուրաքանչյուր երազանքի իրականացումը մեծ ճանապարհ է, որը երբեք հարթ չի լինում: Երազանքները տարբեր են, իսկ դրանց իրականացման ճանապարհը մեկն է՝մեծ հավատ և ձգտում:
                                         

Ես ունեմ և՛ իրականանալի,և՛ անիրականանալի երազանքներ: Իրականանալի երազանքները դարձել են իմ կյանքի նպատակը, իսկ մյուս`անիրականանալի երազանքները պարզապես գունավորում և պայծառ են դարձնում իմ կյանքը: Իմ սրտում երազանքները մեծ տեղ են զբաղեցնում և անկախ դժվարություններից ես փորձում եմ պահպանել դրանք: Չէ որ հնարավոր չէ ապրել առանց երազանքների....

Թեստային առաջադրանք

1.Որ գետն է սահմանակից Հայկական լեռնաշխարհին հյուսիսից?(4)
1)Ճորոխ     2)Արաքս        3)Տիգրիս     4) Կուր

2.Որն է Հայաստանի ամենաբարձր լեռնագագաթը?(3)
1)Մեծ Մասիս    2)Փոքր Մասին    3)Արագած    4)Սիփան

3.Քանի կիլոմետր երկարություն ունի Տիգրիս գետը?(1)
1)400         2)345                3)100                    4)1113

4.Քանի քառակուսի/կիլոմետր տարածք է զբաղեցրել պատմական Կիլիկիան?(2)
1)85հազ.               2)80հազ.               3)310հազ.       4)20հազ.

5.Որ լեռաշղթան է տեղակայված Հայկական լեռնաշխարհի հարավում?(4)
1)Գեղամա            2)Արցախի     3)Պար            4)Տավրոս

6.Որ լեզվաընտանիքին է պատկանում հայերենը?(1)
1)հնդեվրոպական   2)կովկասյան   3)ասիական  4) սլավոնական

7.Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգը քանի գավառ է ունեցել?(3)
1)21           2) 54           3)37            4)33

8.Ով է Վանի թագավորության առաջին թվագրվող արքան?(4)
 1)Արշակ 1      2)Տրդատ1        3)Սալմանասար1         4)Արամու Ուրարտացի

9.Նաիրի երկիրը առաջին անգամ որ դարում է հիշատակվում?(2)
1)4         2)13            3)12        4)9

10.Ք.ա. որ դարում է Հայաստանում սկսվել հելլենիզմի դարաշրջանը?(4)
1)2              2)5        3)12         4)3

11.Վանի զորքերը որ թվակակականին են գրավել Կեխունին?(2)
1)784        2)782             3)640          4)710

12.Երբ է Պարույր նահապետը հռչակվել թագավոր?(1)
1)612              2)609            3)598             4)615

13.Քանի կմ երկարություն ունի Մենուայի ջրանցքը?(3)
1)86              2)76                3)72           4)65

 14.784թ. որ երկիրը գրավելց Արգիշտի 1-ը?(2)
1)Դիաուխի         2) Աբիլիանի    3)Մելիտինի    4)Էթուինի

15.Մինչև որ թվականն է թագավորել Ռուսա1-ը?(4)
1)735         2)720            3)718               4)710

16.Որ արքայի օրոք էր Վանի թագավորության բանակը հասնում 350 հազարի?(2)
1)Արգիշտի 2            2)Սարդուրի 2        3)Սարդուրի 1        4)Արգիշտի 1

17.Ով է հաջորդել Տիգրան 1արքային?(3)
1)Արտավազդ 1     2)Արտաշես 1        3)Տիրգան 2       4)Արտաշես 2

18.Ք.ա. որ թվականին է կնքվել Արտաշատի հայ-պոնտական դաշինքը?(2)
1)93                   2)94            3)101            4)90

19.Ք.ա 201թ. ով նշանակվեց Մեծ Հայքի ստրատեգոս?(3)
1)Զարեհ            2)Արտավազդ      3)Արտաշես        4)Անտիոքոս

20.Ք. ա. որ թվականին Արտաշես 1-ը ընդունեց հողային բարեփոխումների մասին օրենքը?(3)
1)178             2)185                  3)180              4)190

21.Ք.ա 93թ. որ տարածքը նվաճեց Տիգրան Մեծը?(2)
1)Ատրպատական       2)Կապադովկիա    3)Վիրք            4)Աղվանք

22.Ք.ա որ թվականին Հռոմում ստեղծվեց առաջին եռապետությունը?(4)
1)35             2)78             3)80               4)60

23.Որ թվականներին է Հայաստանում թագավորել Արիոբարզանեսը?(3)
1)Ք.ա.6-4թթ.       2)Ք.ա. 5-2թթ.        3)2-4թթ.        4)12-16թթ.

24.Երբ է տեղի ունեցել Հռանդեայի ճակատամարտը?(1)
1)62թ .            2)67թ.                  3)54թ.            4)64թ.

25.Երբ է Տրդատ 1-ը կառուցել Գառնիի ամրոցը?(3)
  1)79թ.           2)74թ.             3)76թ.                4)84թ.

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

                                                         ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

                                                          ( 1875-1957թթ.)
1875թ. հոկտեմբերի 30 - ծնվել է Ալեքսանդրապոլում: Հայրը՝ Սահակ աղան ուներ ջրաղաց ,տարվա մեծ մասը ընտանիքով անցկացնում էին ջրաղացի մոտ: Ախուրյան գետի ափի ջրաղացը՝ այդ գողտրիկ անկյունը հրաշալի ձևով տպավորվել էր Իսահակյանի հիշողությունում:
Նախնական կրթություն ստացել է տեղի Փրկչաց հոգևոր դպրոցում:1885թ. դպրոցը փակվում է, Իսահակյանը  1 տարի սովորում է ռուսական դպրոցում, ապա Հաճիռի վանքի դպրոցում:
1889թ. սեպտեմբեր - ընդունվում է Գևորգյան ճեմարան, որտեղ  առաջին բանաստեղծական քայլերն է կատարում:Այնտեղ նրան ուսուցանում է Հովհաննես Հովհաննիսյանը:
1892թ.-ընդունվում է Գերմանիայի Լայպցիգի համալսարան: Հայրենիք վեադառնալուն պես նրան մեկ տարով ձերբակալում են, ապա աքսորում Օդեսա: Սկսվում է նրա անվերջանալի ասպանդական կյանքը:
1897թ.-մեկնում է Շվեյցարիա, ընդունվում է Ցյուրիխի համալսարան՝ փիլիսոփայության ֆակուլտետ: Այնուհետև կարճ ժամանակով այցելում է հայրենիք, ապա լինում է բազմաթիվ երկրներում՝ Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Հունաստանում,գրեթե ողջ աշխարհում:
1926թ.- Իսահակյանը վերադառնում է Հայաստան՝արդեն որպես ճանաչված բանաստեղծ:
1930թ.-մեկնում է Հայաստանից՝ ընտանիքի հետ վերջնականապես վերադառնալու նպատակով:
1936թ.- վերջնականորեն հաստատվում է հայրենիքում և զբաղվում գրական գործունեությամբ:
1946թ.-ից-եղել է գրողների միության նախագահ, ստացել է Լենինի շքանշան:
1957 թ. հոկտեմբերի 17-մահացել է և թաղվել Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում:

                                   << ԱԲՈՒ-ԼԱԼԱ ՄԱՀԱՐԻ>>
                           
     «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմը Իսահակյանը գրել է 1909թ.:

<< Կույր ու գուլ մարդիկ,առանց երազի,առանց լսելու հեքիաթն այս վսեմ,
Իրար կոկորդից պատառ եք հանում և դարձնում աշխարհն այս ահավոր ջեհնեմ>>:

<<Աբու-Լալա Մահարի>>-ն քնարական պոեմ է, գրված ռոմանտիզմի մեթոդով:
Պոեմում հեղինակը հերոսի միջոցով մարդու և աշխարհի մասին իր խոհերն է պատմում: Իբրև հերոս Իսահակյանը ընտրել է 10-11-րդ դարերի արաբ բանաստեղծ Աբու-Լալա Ալ Մահարուն: Շատերի կարծիքով <<Աբու-Լալա Մահարին>> մարդատյացության արգասիք է,սակայն Իսահակյանը այնքան մարդասեր է եղել, որ ցանկացել է մարդուն զերծ տեսնել այն բոլոր արատներից,որոնց մասին խոսվում է պոեմում:
<<Աբու-Լալա Մահարի>>-ն ունի արևելյան ծագում,որը արտահայտվում է նաև կառուցվածքում: Պոեմը բաղկացած է սուրահներից:
Պոեմը կազմված է տաղաչափության հատուկ օրենքով՝ երկուական տողերով՝յուրաքանչյուրը քսանական վանկ:
Աբու-Լալան ատում է մարդկանց,ատում է նրանց կեղծավորությունը և ստորությունը, ագահությունն ու ժլատությունը: Նա քննադատում է կեղծ ընկերներին,որոնց կարելի գնել փողով: Նա նախընտրում է օձ-կարիճների ընկերությունը ,քան այդ ընկերներին: Նա մարդու մեջ ամենից շատ ատում է հոգու կեղծիքը, գտնում է,որ ավելի լավ է գազանների հետ ճաշի նստել և ողջունել բորենիներին, քան իր կեղծ ու ժպտադեմ ընկերներին տեսնել:

<< Խփեմ վրանըս,օձ-կարիճների բըների գլխին վըրանս խփեմ.
Այնտեղ բյուր անգամ ես ապահով եմ,քան թե մարդկանց մոտ կեղծ ու ժպտադեմ>>:

Աբու-Լալան կնոջ սերը համեմատում է շղթայի ու կապանքի, պատրանքի և կեղծիքի հետ: Նրա կարծիքով կինը խորմանակ է և խաբող,հավերժ նենգամիտ: Ավելի լավ է հանձնվել ծովին,քան թե հավատալ կնոջ խոստումին: Աբու-Լալան սրիկա է կոչում բոլոր հայրերին որոնք,գոյության են կոչում թշվառ հյուլեին և գլխին վառում գեհենն այս կյանքի: Եվ տարօրինակ չէ, որ Աբու-Լալայի գերեզմանին գրված է. <<Իմ հայրը իմ դեմ մեղանչեց, բայց չմեղանչեցի ես ոչ ոքի դեմ>>:

<<Եվ կինն ինչ է....խորամանկ,խաբող,առնախանձ մի սարդ ,հավերժ նենգամիտ,
Որ հացդ է սիրում,համբույրի մեջ սուտ և գրկիդ մեջ գրկում ուրիշին>>:

Աբու-Լալան դատապարտում է առեղծվածային կյանքը,որը կարծես հեքիաթ լինի,որի ոչ սկիզբ է երևում,ոչ էլ՝ վերջը: Նա փորձում է հասկանալ, թե ով է հյուսել այդ հեքիաթը և ով էայն անվերջ պատմում ամեն նորածնին և ավարտում նրա կյանքի հետ մեկտեղ:
<<Կյանքը երազ է,աշխարհը՝հեքիաթ,ազգեր,սերունդներ-անցնող քարավան>>

Բանաստեղծը ատում է օրենքները, որոնք թունավորում են մարդկանց կյանքը: Oրենքները ուժեղների ձեռքի սուրն են,որը ճոճում են թույլերի գլխին: Նա քննադատում է չար մարդկանց և նրանց պիղծ քայլերը:

<<Եղկելի մարդիկ,փոշի կդառնան ձեր վատ սրտերը,ձեր գործերը չար,
Եվ ժամանակի ձեռքը անտարբեր կըսրբի-կավլի պիղծ հետքերը ձեր>>>:

Պոետը ատում է մարդկային դաժանությունը: Նա չի ցանկանում վերադառնալ մարդկանց մոտ և ուզում է, որ հողմերը քշեն նրանց կեղտոտ հետքերը: Նա առավել սիրում է մենակությունը,քան կնոջը,նախընտրում է իր քարավանը,քան ընկերներին:

<<Բարեկամն ինչ է -լավիդ նախանձղ,քայլիդ խուզրկու,բամբասող ,ագահ.
Ծանոթ շները չեն հաչում վրադ,ծանոթ մարդիկ են հաչում քո վրա>>:

Աբու-Լալան նողկում է մարդկային փառքից ու պատվից և այն համարում է ոչինչ,քանի որ այն կարելի է գնել ոսկով և վախ ներշնչելով:

<<Այսօր քեզ մարդիկ եղջյուրներից վեր կբարձրացնեն,
Վաղը նույն մարդիկ սմբակների տակ ճզմելու համար քեզ վար կնետեն>>:

Բանաստեղծը ատում է նաև հայրենիքը, համարելով այն՝պերճ արոտավայր հարուստների ցոփ: Նա քննադատում է նաև իշխանությանը,որ միշտ ուշեղների կողմից է:

<<Յոթն անգամ ահա ատում եմ ,ատում իշխանությունը-սերունդներ լափող,
Անհագ վաշխառու, անկուշտ ձրիակեր,պատերազմների հավերժ հերյուրող>>:

Պոետը ատում է նաև մարդկանց՝համարելով նրանց դիմակված դևեր,որոնք ունեն անտես ճիրաններ: Ըստ նրա լավ մարդկանց աշխարհում տանջում են վատ մարդիկ,որոնք աղքատության մեջ քծնող են ու վախկոտ, իսկ հարստության մեջ լկտի, չարախինդ:

<<Տարեք,տարփողեք խոսքս հրեղեն,որ ծովերից ծով աշխարհներ լսեն,
Թե ավելի վատ ,ավելի զազիր,քան մարդը դաժան-այդ մարդն է նորեն>>:

Աբու-Լալան տենչում է անսահմանափակ ազատության և ցանկանում է,որ հողմը պատի ողջ աշխարհը և հավերժական ազատություն տիրի:Նա արևին համարում է իր մայրը և հեռանալով աշխարհից գնում է իր <<մոր>> գիրկը:

<<Դու միակ բարի,դու միակ իմ սեր,դու միայն սուրբ,մայրական դու գիրկ,
Դու հավետ գթոտ,մահը խորտակող,դու գերահրաշ,միակ գեղեցիկ>>: